Bahari Nyekundu Kati ya Mantiki ya Jiografia na Mantiki ya Nguvu: Kwa Nini Kuanza kazi kwa Baraza la Nchi za Kiarabu na Kiafrika zinazopakana na bahari hii ni jambo la Kihistoria katika Mizani ya Usalama wa Kikanda?

(Uchambuzi mfupi wa kimkakati — Tathmini ya hali)

Wakati Waziri wa Mambo ya Nje wa Misri na Ushirikiano wa Kimataifa anapozungumzia kuanza kazi Baraza la Nchi za Kiarabu na Kiafrika zinazopakana na Bahari Nyekundu na Ghuba ya Aden, hatukabiliani na taarifa ya kawaida au ya kisiasa tu, bali tuko mbele ya ishara nzito ya kimkakati inayofahamisha kuwa eneo hili linapitia wakati wa kutafsiri upya milingano ya nguvu; na kwamba yeyote anayemiliki usimamizi wa njia za majini, anamiliki ushawishi katika uchumi na siasa.

Bahari Nyekundu siyo tu ukanda wa maji unaotenganisha mabara mawili, bali ni njia kuu ya kimkakati inayounganisha Bahari ya Mediterania na Bahari ya Hindi kupitia Mfereji wa Suez na Mlango wa Bab al-Mandab. Takriban 12% ya biashara ya kimataifa na asilimia kubwa ya biashara ya nishati duniani hupita hapa. Uvurugaji wowote katika eneo hili huathiri mara moja minyororo ya ugavi, bei za usafirishaji, bima, na utulivu wa masoko ya kimataifa.

Hapa ndipo umuhimu wa Baraza unajidhihirisha, likijumuisha nchi nane zinazopakana na bahari hiyo: Misri, Saudi Arabia, Jordan, Sudan, Djibouti, Yemen, Somalia, na Eritrea. Muundo huu unaonyesha mlinganyo jumuishi wa Kiarabu na Kiafrika, na unaweka misingi ya mfumo wa kikanda unaomiliki jiografia ya kutosha kuunda maono huru.

Lakini Swali la Msingi: Kwa nini iwe sasa?

Eneo hili limeshuhudia kwa miaka mingi kuongezeka kwa harakati za kijeshi katika Bahari Nyekundu: kuanzishwa kwa vituo vya kijeshi vya kigeni katika Pembe ya Afrika, ushindani wa kimataifa wa kudhibiti bandari, miradi ya usafirishaji ya mabara, na upanuzi wa migogoro ya ndani iliyoathiri usalama wa majini. Katika kila mvutano, pande za kimataifa zilikuwa zikichukua hatua haraka, huku mfumo wa kikanda ukibaki katika hali ya kusuasua.

Kutokana na hali hiyo, “kuamilishwa” huku kunamaanisha mabadiliko kutoka hali ya nadharia kuelekea kitendo cha kutaasisi. Hii inajumuisha:

• Kufanyika kwa mikutano ya kilele ya mara kwa mara ya Wakuu wa Nchi na Mawaziri wa Mambo ya Nje na Ulinzi.
• Kuanzishwa kwa Sekretarieti Kuu yenye ufanisi.
• Kuundwa kwa kamati maalum za usalama na uchumi.
• Kuendeleza mifumo ya uratibu wa majini na kijasusi wa pamoja.

Hii inamaanisha kuwa nchi zinazopakana na bahari zimeamua kuwa na kauli ya mwisho katika kusimamia usalama wa eneo lao.

Mtazamo wa Misri na Afrika

Kwa upande wa Misri, suala hili linavuka mipaka ya usalama wa majini wa moja kwa moja. Usalama wa Bahari Nyekundu unafungamana kibaolojia na Mfereji wa Suez, kina cha kimkakati nchini Sudan na Pembe ya Afrika, na mlingano mkubwa wa usalama wa taifa unaoanzia Mediterania kaskazini hadi Bab al-Mandab kusini.

Lakini jambo muhimu zaidi ni mwelekeo wa Kiafrika. Bahari Nyekundu ni lango la mashariki la bara la Afrika. Utulivu wowote katika eneo hili:

1. Unaimarisha fursa za ushirikiano kati ya Kaskazini na Mashariki mwa Afrika.
2. Unasaidia miradi ya uunganishaji wa usafirishaji mizigo (logistics).
3. Unazipa nchi za Pembe ya Afrika fursa ya kimaendeleo badala ya kubaki mateka wa migogoro ya ushawishi.

“Kubadilisha Bahari Nyekundu kutoka uwanja wa ushindani wa kimataifa kuwa jukwaa la ushirikiano wa kikanda ndio mlango wa kweli wa kuimarisha mamlaka ya pamoja.

Changamoto hapa siyo katika kutangaza, bali katika uwezo wa kulinganisha vipaumbele vya nchi hizo nane. Baadhi yao zinakabiliwa na migogoro ya ndani, nyingine zinaenda kulingana na mizani nyeti ya kikanda, na nyingine zinahifadhi kambi za kijeshi za kigeni. Kwa hiyo, mafanikio ya Baraza yanahitaji uundaji wa dhana ya pamoja ya usalama wa kikanda inayozingatia misingi miwili:

Kwamba usalama wa Bahari Nyekundu ni jukumu la nchi zinazopakana nayo kwanza.

Kwamba maendeleo ya kiuchumi ndiyo mdhamini endelevu wa usalama huu.

Ni muhimu pia jukumu la Baraza lisifupishwe katika upande wa usalama pekee. Utangamano wa kiuchumi, uendelezaji wa bandari, uanzishaji wa maeneo ya pamoja ya usafirishaji na uhifadhi (logistics), na kuunganisha minyororo ya usambazaji, zote hizi ni zana za kuimarisha maslahi ya pande zote, na hivyo kupunguza uwezekano wa mvutano. Usalama bila maendeleo ni dhaifu, na maendeleo bila usalama yako hatarini kuanguka.

Ninaona kuwa wakati wa sasa unatoa fursa ya kihistoria ya kuunda upya usanifu wa Bahari Nyekundu. Dunia inapanga upya vipaumbele vyake kutokana na migogoro ya nishati na minyororo ya usambazaji, na Afrika inatafuta mifumo inayosisitiza uhuru wa maamuzi yake, huku nchi za Kiarabu zinazopakana na Bahari Nyekundu zikitambua kuwa changamoto zinavuka mipaka.

Katika muktadha huu, Baraza linakuwa jukwaa ambalo linaweza kujengwa juu yake ili kuzalisha mfano wa ushirikiano wa kivitendo kati ya Waarabu na Waafrika, siyo tu wa maneno ya kauli mbiu.

Kuweka katika utendaji Baraza hili, ikiwa kutafanyika kulingana na dira ya kimkakati ya muda mrefu, kunaweza kuunda kiini cha mfumo mpya wa usalama wa kikanda katika moja ya njia muhimu zaidi za maji duniani. Mfumo huu utajengwa juu ya mashauriano, uratibu wa maslahi, na kutanguliza mantiki ya ushirikiano badala ya mantiki ya migawanyiko na mvutano.

Kihistoria, Bahari Nyekundu ilikuwa daraja la mawasiliano kati ya ustaarabu mbalimbali, kisha ikabadilika katika hatua fulani kuwa mstari wa miguso na migogoro. Chaguo lililopo leo mbele ya nchi zake ni njia gani zinataka kuifuata: njia ya kuifanya bahari hiyo kuwa ya kimataifa kupita kiasi (internationalization) ambayo inaweka maamuzi mikononi mwa wengine, au njia ya usimamizi wa kikanda wenye busara ambao unaimarisha mamlaka na kuunda fursa za maendeleo.

Katika tathmini yangu, mazungumzo kuhusu kuweka katika utendaji Baraza hili yanaakisi uelewa wa hali ya juu kwamba usalama wa njia za maji siyo tena suala la kiufundi tu, bali ni kiini cha milingano ya nguvu katika karne ya 21. Yeyote atakayefanikiwa kujenga mfumo thabiti wa kikanda kuzunguka Bahari Nyekundu, atafanikiwa kujiimarisha katika ramani ya mizani ya kimataifa.

Ikiwa wakati huu utatumiwa vyema, Baraza linaweza kubadilika kutoka taasisi inayochipukia na kuwa moja ya mifumo muhimu zaidi ya ushirikiano wa Kiarabu na Kiafrika, siyo tu kwa ajili ya kulinda usafiri wa meli, bali kwa ajili ya kujenga nafasi ya kimkakati ya pamoja inayoweka msingi wa miongo kadhaa ya utulivu na ukuaji.